درباره خواف(5) مختصات فرهنگی

در سال 1306 خورشیدی اولین دبستان چهارکلاسه بنام شاهسنجان در سلامه دایر شد ، که بعدا به رود خواف منتقل گردید . مدِتها تنها همین واحد آموزشی دولتی در خواف دایر بوده است . در سال 1332 خورشیدی اولین دبیرستان بنام مدرس با داشتن هشت نفر دانش آموز کلاس اول در خواف تاسیس گردید . در حال حاضر وضعیت آموزشی آن توسعه‏ی تدریجی پیدا کرده و روستایی نیست که در آن مدرسه وجود نداشته باشد . در سال 1356 آموزش و پرورش خواف ازتربت حیدریه مستقل شد . که گسترش مدارس ابتدایی ، راهنمایی و دبیرستان (دخترانه و پسرانه) در شهرها ، بخش‏ها و روستاهای تابعه را به‏دنبال داشته است . مردم خواف مزایای تحصیل و فرهنگ بالا را کاملا درک کرده و افراد مذکر و واجب التعلیم آن در مدارس تا سطح دیپلم در خواف و برخی از روستاهای تابعه به تحصیل مشغولند تحصیل دختران در مدارس رشد قابل توجهی دارد . از نظر آموزش عالی عده ای از جوانان منطقه در رشته و سطوح مختلف اعم از دختر یا پسر تحصیلات دانشگاهی را تمام کرده و یا در موسسات آموزش عالی در شهرهای مختلف به تحصیلات ادامه می دهند . بطور کلی نتیجه گیری می شود که خواف قبل از اسلام از شهرهای مهم فرهنگی بوده ، بعد از اسلام این موقعیت را تا قرن پنجم هجری حفظ کرده تا جائی‏که خواجه نظام الملک وزیر سلجوقی نظامیه‏ی خرگرد را ساخته که تا سال737 (هـ-ق)در زمان زلزله فعال بوده و سپس در سال 848 (هـ-ق) به‏دستور خواجه غیاث الدین پیراحمد خوافی وزیر شاهرخ مدرسه ای دیگر بنام غیاثیه در خرگرد ساخته می شود که تا اواخر قرن دهم از رونق خاصی برخوردار بوده است . بعدا بعلت عدم توجه صفویه از رونق افتاده است . به استناد یادگار نویسی روی دیوارحجره ها و اتاق‏ها که بعضا به خط نستعیلق ، بسیار زیاد است و به احتمال زیاد طلاب علوم دینی به هنگام تحصیل نوشته اند که اولین نوشته به تاریخ 925 (هـ-ق)عبدالضعیف و آخرین نوشته به تاریخ 1110 الحقیر جلال محمد برآبادی می باشد چنین استنباط می گردد که درزمان نگارش آن‏ها از این مدرسه اسلامی با اهمِیت ، استفاده کمتری می شده است . بعد از متروک شدن این مؤسسه ، علم و آموزش ضعیف گردیده و تعلیم و تربیت منحصر به مکتب خانه ها بود . اما از نیمه‏ی اول قرن چهاردهم هجری با تأسیس حوزه‏ی علمیه‏ی احناف خواف و مدارس علمی دیگر در سنگان ، نشتیفان ، خلیل آباد ، بالاخواف و رونق روز افزون مدارس آموزش و پرورش در مقاطع مختلف تحصیل اعم از ابتدایی ، راهنمایی ، دبیرستان و هنرستانهای دخترانه و پسرانه – شبانه روزی فرهنگ از رشد خاصی برخوردار شده است و هم اکنون در خواف از بهمن 1382 دانشگاه پیام نور افتتاح گردیده است .

.... ماه مبارک رمضان خواف حال و هوای معنوی و عبادی خاصی دارد– صدای همزمان اذان مساجد – غزل خوانی سحر – جشن رمضان خوانی جوانان و نوجوانان محل ( یارب – یارب رمضان – السلام علیک ماه رمضان ) که بعد از افطار و قبل از تراویح در درب منازل برگزار می شود . همراه با ختم قرآن ، ترجمه و تفسیر قرآن ، سخنرانی و عبادات زیاد در مساجد ، عظمت اسلام و قرآن و دلبستگی مردم شهر خواف را به نمایش می گذارد . مردم سعی می کنند با انجام عبادت و راز و نیاز رابطه‏ی خود را با خالق نزدیک تر کنند . مراسم عبادی عید فطر و عید قربان هر سال در مصلای بزرگ شهر همراه با قربانی کردن گوسفند– صدقات و خیرات . باشکوه خاصی برگزار می گردد .در این اعیاد گذشته از مراسم عبادی مردم وظایف اجتماعی را به نحو احسن انجام داده ، به دیدن اقوام می روند و صله رحم به جای می آورند ، که این هم نشان دهندة عطوفت ، ایثارگری و علاقه‏ی مردم به سنت‏های مذهبی و ملّی و اجتماعی است. این علاقه و اعتقاد راسخ آن‏ها گفته‏ی حمد الله مستوفی صاحب نزهت القلوب را درباره‏ی خواف سال 730 (هـ-ق) به‏یاد می آورد که گفته است : « مردم آن‏جا حنفی مذهب ، غریب دوست و علاقه‏ی زیاد به حج و خیرات و صدقات دارند . در آنجا ابریشم و روناس است .» اگرچه امروزه ابریشم و روناس رونق ندارد ولی کلیه‏ی صفات حسنه‏ی دیگر را که مورخ معروف 700 سال قبل بیان کرده مثل فقط مذهب حنفی ، متشِرع . علاقه به خیرات ، حج و غریب دوست بودن آنها هنوز پابرجاست .

در کل منطقه‏ی خواف 65% درصد اهل سنت و 35 % اهل تشیع هستند که با همدیگر برادر بوده و حتی ازدواج نموده اند در مراسم عروسی و عزاداری همدیگر شرکت نموده . رفت و آمد و روابط عاطفی و تجاری بین آن‏ها درجریان است – گرچه ایادی دشمن و آن‏هایی‏که منافع و خوراک خود را در ایجاد اختلاف بین این دو فرقه‏ی دینی می دانند ، تلاش نموده اند اختلاف و تفرقه بوجود بیاورند ولی موفق نشده و نخواهند شد . برادران اهل تشیع در منطقه مراسم عزاداری خود را در 19 و 21 ماه رمضان به‏مناسبت ضربت خوردن و بشهادت رسیدن حضرت علی (ع) و ماه‏های محرم (تاسوعا ، عاشورا) و صفر را در حسینه ها و مساجد خود همراه با نوحه خوانی ، سینه زنی و زنجیر زنی به‏صورت دسته های عزادار باشکوه خاص انجام می دهند که نشان دهنده‏ی عشق و علاقه‏ی آن‏ها به اهل بیت پیامبر (ص) و امام حسین (ع) می باشد .

ایلات و طوایف شهرستان خواف

 همه کسانی که در یک منطقه وسیع زندگی میکنند از یک طایفه وایل بخصوص وتنهایی نمی باشند بلکه از ایلات و طوایف مختلفی می باشند و بر اثر مهاجرت به علل مختلف در یک منطقه ساکن شده اند که شهرستان خواف هم از این موضوع جدا نیست حال به شرح طوایف و تیره های شهرستان خواف می پردازیم:

 1-ایل تیموری : این ایل در شهرستان خواف عبارتند از (کلالی ،امیر کلالی ) یعقوب خانی ،بربر ،کریمدادی ،بهادری ده خانه ،شاهی خانه ،علی میرزایی ،سر بوزی ،فاضلی ،شیخی ،سالاری ،سلجوقی ،کلانتری ،زلفی ،سنگچولی ،علی خواجه ،میرزادوستی ،افراد متعلق به این خاندان اکنون علاوه بر شهرستان خواف که پراکنده شده اند در شهرستان مشهد ،باخرز ،تربت جام ،جنت آباد،و حتی در تهران هم زندگی می کنند.

 2-طوایف عرب: در سال 150 ه.ق در ایام خلافت منصور عباسی جزء سپاهیان حازم بن حزیمه برای سرکوبی مردم خراسان و سیستان به سرکردگی استادیس و حویش سیستانی به خراسان آمدند ودر خراسان جنوبی باقی ماندند . طوایف عرب عبارتند از : خزیمه ،علم، شیبانی ،خزائی ،نخعی ،عامری و غیره،که اکنون هم درشهرستان خواف با همین نام ها زندگی میکنند. میش مست یا جمالی که از طایفه های عرب هستند .وجه تسمیه میش مست در کتاب (شرح حال رجال ایران) چنین وصف شده است (… در اثر نزاع بر سر میشی با هم قبیله ای خود به این نام معروف شدند. قبلا میش مستها از قبیله جمالی محسوب می شدند.) 

بهلولی: طوایف عشایر بلوچ ، بهلولی یا بلوری در خراسان ،مشهد ، خواف ،باخرز ، بیرجند و غیره زندگی می کنند که به دامداری و کشاورزی ، قالیچه بافی اشتغال دارند که قالیجه های بهلولی از لحاظ نقشه و بافت در خراسان معروفند .

زنگنه: در کتاب (ایلات و طوایف درگز ) میر نیا آورده شده است که از ایل های کردان ایران است که از کردستان به خواف در زمان شاه عباس اول آورده شده اند که اکنون مردمی علم دوست می باشند ، اما زنگنه از کردان ایل بزرگ کرمانشاه است که در خراسان در روستاهای نیاز آباد ، قاسم آباد ، اسد آباد ،ابراهیمی، شهرک از توابع شهرستان خواف ساکنند و جمعیت آنها اکنون به بیش از یک هزار خانوار می رسد که به کار دامداری و کشاورزی اشتغال دارند علل انتقال زنکنه ها از کرمانشاه این است که نادر در جنگ با احمد پاشا عثمانی در سال 1374 ه.ق در ذهاب کرمانشاه او را شکست داد و عده ای از طوایف لرد و کرد همدان و کرمانشاه را از قبیل ،( قرابیات و زنگنه را به خراسان انتقال دادند ) که زنگنه ها در درگز ، نوخندان ،حصار ، خواف اسکان داده شدند .

سیستانیها:در دوره نادر شاه که جزء سپاهیان او بودند در خراسان باقی ماندندوبعدا هم در دوره قاجاریه از سیستان کار کشاورزی و دامداری به خراسان مهاجرت کردند عمده سیستانی ها در خراسان سکونت کردند . طوایف سیستانی خراسان عبارتند از : سر گلزایی، افشار ، ابراهیم نژاد ، شور دیده دل سراوانی ، سالاری ، میر ، سرگزی ، سیا هکله ، خمر ، جهان تیغ ، جوانشیر ، امام جمعه ، پرواز ، دهبانی ، عمرانی ، نجفی ، کفاشی ، جرّ ،دل آرامی ،قوچی ،اردنی ،سیستانی ،سند گل ،سر حدی ،سالار زایی ،عرب شاهی ،مرادی ،مراد قلی ،مدد خانی ،مددکاری ،تفضلی ، شهبازی ،فیروز کوهی ،که اکنون اکثریت این طایفه ها با همین نامها در شهرستان خواف سکونت دارند و زندگی می کنند .

فیوچ(فیوج)یا غربتها : معروف است طایفه فیوج در زمان سلطنت بهرام گور ساسانی ،از هندوستان به ایران آوردند تا در بزمها به خوانندگی و رقص بپردازند .که در خراسان به آنها غرشمال می گویند که در اطراف بیرجند ،قائن ،گناباد ،تربت حیدریه ،کاشمر و خواف و غیره به صورت سیار یا دوره گرد زیر چادر یا خانه زندگی مردان این طایفه به کار ساختن کارد ،قند شکن ،انبر ،تیشه میکنند ،چاقو و … اشتغال دارند .

زبان ولهجه:

با توجه به اینکه تا کنون در مورد گویش مردم کار تحقیقی نشده است اما زبان مردم شهرستان خواف فارسی میباشد که لهجه مردم بدلیل همسایگی با کشور افغانستان ،نزدیکی زیادی با لهجه دری دارد ولهجه قشر جوان به دلیل همجواری با شهرهای دیگر و مهاجرت به طرق مختلف و تحصیلات.تحت تاًثیر فرهنگ شهری قرار گرفته وتا اندازه ای لغات و اصطلاحات شهری را به کار میبرند واین گویش محلی و خاص این منطقه میرود تا با گسترش و نفوذ فرهنگ شهری به فراموشی سپرده شود . البته لهجه بهلولی (بهلوری) در شهر ستان بخصوص در قسمت جنوب شهرستان رواج دارد که بخاطر یکدستی حالت خود را حفظ کرده است.

لباس:

لباس مردم خواف با وضع آب و هوایی‎آن مطابقت دارد که به تشریح آن میپردازیم:

1-دستار سفید و یرییج که به سر می پیچند با تحت الحنکی یک بال نیم متری که از جلو یا پشت سر آویزان میکنند

 2-پیراهن گشاد و بلند از پارچه ساده سفید (تیترون ) که تا برابر زانو انداخته می شود.

3-نیم تنه (کت ) اغلب روی پیراهن پوشیده می شود و همچنین پالتو که در فصل زمستان می پوشند.

4-شلوار پرچین و پف کرده که در دم ساق پا تنک تر می شود . لباس سنگانی ها ،نشتفانی ها ، برآبادی ها و همه اهل خواف چه شیعی و چه سنی می پوشند. اما تیپ جوان و تحصیل کرده کم کم لباس بومی منطقه را که با شرایط اقلیمی متناسب است کنار می گذارند و بیشتر به سبک شهری کت و شلوار و لباس مد روز را می پوشند . البته لازم ذکر می دانم که برادران اهل تسنن مبنی بر به جا آوردن سنت پیامبر عموما لباس سفید و بلند می پوشند . لباس زنان و دختران شهرستان خواف هم متفاوت است ،زنانی که سن سالی از آنها گذشته همان لباسهای قدیمی که عبارتند از :

1-چادر 2- قدیفه (چارقد ) 3- وسکت 4-پیراهن بلند و گشاد 5- شلوار بلند و گشاد 6- دستمالی که به دور سر می بندند. دختران جوان هم مانند پسران جوان لباسهای مد روز را می پوشند و بندرت دختران لباسهای زنان را می پوشند بطوری که در روستای 40 خانواری (نهور ) دختران را با مانتو شلوار دیدم.

 آداب و رسوم محلی:

در جهان امروز فرهنگ و آداب با سرعت در حال تحول است مبانی وبرنامه های آموزشی پیوسته رو به تغییر و دگرگونی میباشد ،دانشمندان و علما هر روز نظریه های جدیدی در موضوعات مختلف به جوامع بشری عرضه میدارند که بر افکار و عقاید مردم اثر میگذارد. به طوری که بر اثر تحول فرهنگی،آداب ،رسوم ،و سنت اجتماعی اهمیت اولیه خود را از دست داده و در پاره ای از موارد رسوم تازه ای جایگزین آن شده است. در روزگار گذشته بین اقوام و ملل مختلف ،آداب رسوم و عقاید متفاوتی وجود داشته که قسمتی از آنها در موقعیت مکانی و زمانی بر اساس نیازهای اقتصادی ومصالح اجتماعی ما شئون خانوادگی قابل توجیه وتحلیل میباشد اما بعضی از آنها چیزی جز عادات جاهلانه واعتقادات خرافی نبوده است به هر حال مردم خواف نیز دارای آداب ورسوم خاصی میباشند که به مطالبی از آنها فهرست وار اشاره می شود.

مراسم اعیاد مذهبی:

بر اساس اصول و معتقدات اهل تسنن و تشیع اعیاد مذهبی ،عید سعید فطر و عید قربان میباشد و همچنین عید باستانی نوروز که این روزهارا جشن می گیرند وبه دیدن یکدیگر میروند ،به خانه صاحب عزا میروند که در همان سال یکی از اعضای خانواده خود را از دست داده است سر میزنند و غیره.

حـوزه‏ی علمیه‏ی احـناف خـواف

اگر به گذشته تاریخ دقّت کنیم و تسلسلی به تاسیس مراکز علوم دینی و ولایت خواف بدهیم ، می بینیم از نیمه قرن پنجم (هـ-ق) خواجه نظام الملک توسی وزیر ملک شاه سلجوقی نظامیه‏ی خرگرد را در خواف جهت نشر و پیشبرد علوم اسلامی دایر کرد که بعد از چهار قرن از رونق افتاد . خواجه غیاث الدین پیراحمد خوافی وزیر شاهرخ تیموری بجای آن مدرسه ای به‏نام غیاثیه در خرگرد تاسیس کرد که این مدرسه بعد از حدود سه قرن رونق آن رو به افول گذاشت . از دوران افشاریه مرکزیت علمی و سیاسی ولایت خواف به شهر روی خواف منتقل شد که در زمینه توسعه‏ی علوم دینی رکود پیش آمد . به‏صورتی که طالبان علوم دینی – فقه حنفی برای تحصیل به کشورهای هند – پاکستان و افغانستان عزیمت می کردند بعد از فارغ التحصیل شدن مرحوم مولانا شمس الدین مطهری(ره) و مراجعت ایشان از هندوستان در سال 1325 هجری شمسی با همکاری و همراهی مادی و معنوی حاج خواجه محی الدین احراری که از روحانیون و وعاظ مشهور خواف بودند بنا به درخواست اهالی خواف حوزه‏ی علمیه‏ی احناف خواف که می توان گفت جایگزین مراکز علمی و دینی مذکور می باشد ، با نیروی علمی پرباری تأسیس گردید که اعضای اصلی آن در ابتدا علاوه بر مولانا شمس الدین مطهری (ره) ، فرزند ایشان مولانا حبیب الرحمن مطهری – مولوی عبداله موحدی – مرحوم مولوی غلام احمد موحدی – مولوی خواجه غوث الدین احراری – مولوی شهاب الدین شهیدی – مرحوم حاجی آخوند ملا حبیب اله قهستانی – مرحوم حاجی آخوند زاده –عبدالرحمان مجدِدی و مولوی شیر محمد داورپناه بوده اند . چون تاسیس این حوزه بر مبنای خلوص و تقوا شکل گرفته بود ، در سال 1380 هجری قمری برابر با 1340 (هـ-ش) درست بعد از شانزده سال تحت عنایت خداوندی و کمک‏های مردم خِیر خواف ، مدرسه از دشواری‏ها و نابسامانی‏های که در آن زمان خانه – ایوان و صحن مسجد جامع و طاق و طاقچه های که فقط عجالتا جلو آن‏ها با خشت خام گرفته و در کوچک و ساده ای برآن‏ها گذاشته شده بود ، بیرون آمده به یک ساختمان هر چند ساده و گلی در فراخور استعداد و بودجه مالی آن زمان ، اما مستقل و مجزا در کنار مسجد بلال معروف به مسجد سرده تبدیل گشت : جهت اسکان طلّاب و تعلیم و تربیت آن‏ها در فضای بیشتری مرحوم حاج خواجه محی الدین احراری قسمتی از باغ مزروعی خود را به حوزه واگذار نمود تا توسعه بیشتری یافت .بعد از مدتی از آنجا که ساختمان مدرسه کهنه و کوچک بود و از طرفی سال به سال بر تعداد مشتاقان علوم دینی و علاقه‏ی مردم به امور دینی افزوده می گشت ، با توجه به اقدامات و پیگیری‏های پیوسته‏ی جامعه‏ی روحانیت و مردم تحت نظر و راهنمایی مرحوم مولانا مطهری باعث گردید ، که ساختمان کهنه و ترک برداشته مدرسه به ساختمان فعلی که در اول میلان پیراحمد جنب مزار مرحوم خواجه غیاث الدین پیراحمد خوافی است ، منتقل گردد و تبدیل به احسن شود که در سال دوم انقلاب اسلامی یعنی 1358 شمسی مورد بهره برداری قرار گرفت . ...در حال حاضر در حوزه‏ی علمیه‏ی احناف خواف هم برادران و هم خواهران با علاقه و جدیت بسیار زیاد مشغول فراگیری علوم اسلامی و قرآنی می باشند . دروسی را که طلاب تحصیل می نمایند شامل فقه – اصول – احکام – صرف – نحو-حدیث – معانی بیان و تفسیر –فلسفه – منطق و تاریخ در سه مقطع می باشد .مقطع مقدماتی سه سال وسطح 4 سال و عالی 3 سال که بعد از پایان دوره عالی و حدیث فارغ التحصیل شده و مراسم دستاربندی آنان همراه مراسم خاص معنوی و روحانی برگزار می گردد لازم به تذکر است که شعبه دارالحفظ حوزه هم دایر بوده و خواهران و برادران در این شعبه مشغول حفظ قرآن مجید ، این کلام آسمانی ، می باشند . به‏خاطر اعتقاد وافر مردم به اسلام و قرآن و علاقه‏ی آنها به حوزه‏ی علمیه بودجه‏ی حوزه از طریق کمک‏های مردمی که به‏صورت زکات – صدقات و خیرات می باشد ، تامین می گردد و مردم منطقه‏ی خواف جهت گسترش و نشر فرهنگ قرآنی مخارج حوزه را تامین می نمایند . علاوه بر حوزه‏ی علمیه‏ فوق حوزه‏ی علوم دینی سنگان به سرپرستی مولوی شیر محمد مقیمی که در سال 1380 فوت کردند و اکنون به سرپرستی مولوی حبیب اله طاهری دایر است و حوزه‏ی علوم دینی نشتیفان به مدیریت مولوی حفیظ اله طاهری فر (درحال حاضر مولوی عبدالغفور مسلمان) و حوزه‏ی علوم دینی خلیل آباد بالاخواف به مدیریت مولوی نوراله فرقانی فعال می باشند .

جمعیت:

جمعیت شهرستان مطابق سرشماری سال1385، 964/108 هزار نفر بوده است.

 

این مطلب از وبگاه شمیم وحدت به آدرس ذیل برگرفته شده است.

http://shamimevahdat.mazaheb.ac.ir/fa/index.php?option=com_content&view=article&id=102&Itemid=114

/ 4 نظر / 6 بازدید
فاروق

با درود و سلام مطالب تان را پیگیرم به امید فرداهای بهتر برای همه ی ایرانیان[گل]

خواننده

سلا م بسیار عالی بود و لذت بردم---از شما و نویسنده گرامی ممنونم

عبداله مغزدار رودي

با سلام خدمت آقای بلنداختر امیدوارم روزه و نمازتان مورد قبول حق واقع شود مطالب شما خیلی خوب بود از شما تشکر میکنم و درخواست دارم اخبار و حوادث خواف را به روز رسانی کنید ممنونم

........

ممنون از وب خوبتون !!!