درباره خواف (2)

به لحاظ تاریخی شهرهای خواف جزو شهرهای سرزمین«پارت»محسوب می شدند و به حاکم ولایت خواف«کنارنگ»می گفته اند. برخی بر این باورند که«سوزیان»یا«سوزیا»از شهرهای شاهان اشکانی است که اکنون شهر «زوزن»نامیده می شود و ما بین هرات و نیشابور قرار گرفته و از هزاره های قبل از اسلام آباد بوده است.این منطقه شاهراه تجاری«شبکه راه ابریشم»و معبر زردتشتیان آذربایجان به سیستان برای حمل آتش مقدس بوده است. یونانیان باستان هم به سوزیانا و رود«خواسپس»اشاره کرده اند و آریان ، وقایع نگار کشور گشایی های اسکندر می گوید که اسکندر«آنگاه به سوی سزمین پارتی ها(خراسان) و از آنجا به مرزهای آرئیه(هرات)و به سوزیان یکی از شهرهای آرئیه، لشکرراند.

 خواف(روی)

شهر«روی»مرکز شهرستان خواف است. این شهر طبق سرشماری سال 1385 ،‌40652 نفر جمعیت دارد. خواف که در نقشه های جغرافیا با نام«رود»یا «خواف»مشخص شده ، حداقل هزار سال سابقه دارد. حافظ ابرو مورخ شهیر می نویسد: خواف ناحیتی است مشهور، مردم بزرگ از آنجا بسیار برخاستند از علما و ملوک و وزراء. خواف، در دوران پیش از اسلام، از سرزمین های پر رونق آیین زرتشتی بود. مردم این ناحیه در سپیده دم اسلام، شهر خود را به منظور دیار امن تری ترک کرده و پس از سال ها آوارگی، سرانجام در کرانه هند به سرزمین گجرات رسیدند و در آن جا شهری را بنیاد کردند، که به یادگار سنگان خواف «سنجان» نامیده شد. خواف در دوره های بعدی، در قلمرو طاهریان، صفاریان سیستان، سامانیان، آل بویه، و… قرار گرفت و در زمان خوارزمشاهیان، ملوک زوزن برآن حکومت می کردند. ملوک زوزن نسبت به آبادانی خواف و زوزن علاقه زیادی از خود نشان داده آثاری از خویش بر جای گذارند. روزگاری نیز ملوک نیمروز و آل کرت، بر خواف حکومت کردند. مجموعه تاریخی خواجه یار، مزار پیر احمد خوافی و آرامگاه حافظ ابرو از جمله بقایای برجای مانده از گذشته در این شهر است.

سنگان

 شهر مرزی سَنگان در 24 کیلومتری جنوب شرق شهرستان خواف واقع است. این شهر با حدود 9 هزار نفر جمعیت ، دارای بزرگترین معدن سنگ آهن خاورمیانه می‌باشد. در وجه تسمیه این شهر پژوهشگران به ریشه های باستانی و زردشتی کلمه«سنگان» و نیز وجود معادن غنی«سنگ آهن»در این ناحیه اشاره کرده اند. در کتابهای جغرافیای قرن هشتم و نهم به شناسایی معادن سنگ آهن سنگان اشاره شده است. در گویش محلی اهالی خواف این نام را سنگون و سنگو /به فتح سین/ تلفظ می کنند. سرزمینی که اکنون سنگان نامیده می شود، سالها مرکز دیانت و علم و فرهنگ بوده است که شرافت ایرانی را حفظ و به اقصی نقاط جهان انتقال داده است. به قول « فردیناند یوستی » دانشمندآلمانی که می گوید: شرافت ایرانیان قدیم را باید در پیش پارسیان هندوستان جست. زیرا همین مردان دارالمؤمنین سنگان بودند که در دو مرحله به هندوستان مهاجرت نمودند:

الف)هنگامی که زرتشتیان در سال 18 هجری تاب مقاومت در برابر نیروی قاهر مسلمان را نداشتند .

ب) بعد از اجرای مسئله کشف حجاب عده ای زیاد از اهالی سنگان برای حفظ حریم عفت خانواده به افغانستان و هندوستان مهاجرت نمودند و در آنجا آبادی هایی را به نام سنگان (سنجان) تشکیل دادند. مسجد جامع و مسجد گنبد سنگان دو اثر مشهورتر برجای مانده از گذشته در این شهر است.

زوزن

 زوزن که در حدود 60 کیلومتری خواف واقع است، حدود 6 هزار نفر جمعیت دارد. در آغاز قرن هفتم ه.ق شهر زوزن یکی از مراکز علمی جهان اسلام به شمار می آمد و نام آن در تراز شهرهای بزرگ و پراهمیت همچون نابلس و تبریز مطرح شده است.تا آنجا که آن را«مصر»می خواندند. مقدسی می نویسد: مصر هر شهر جامعی است که در آن «حد»اجرا و امیری در آن جایگزین باشد مانند نابلس و زوزن. از مقایسه شهر زوزن در خواف با نابلس در فلسطین، تبریز در آذربایجان و بصره در عراق در آثار مورخان و شاعران می توان به موقعیت بالای این شهر در دوران اسلامی پی برد. باخرزی در قرن پنجم هجری نوشته است: زوزن به آسیابی می ماند که بر مدار دانش بچرخد. زوزن را به سبب کثرت داد و ستد و رونق تجارت«بصره کوچک» یا بصره خراسان نام نهاده و به آتشکده ای در آنجا اشاره نموده اند.در حول و حوش این شهر صد و بیست و چهار دهکده وجود داشت. از نظر سیاسی از قرن پنجم تا هفتم ملوک زوزن صاحب اعتبار بودند به گونه ای که شوکت دربار آنها توجه ادیبانی چون«سعدی»را به خود جلب کرده و به لحاظ اقتدار و توان سیاست آن را داشته اند که ملوک نواحی دیگر را یاری دهند و برخی بر«کرمان»و«مکران»تا حدود«هرمز»مسلط شوند. مسجد ملک و ارگ قاهره دو اثر مشهور برجای مانده از دوران گذشته در زوزن است.

سلامی

 شهر سلامی در 25 کیلومتری غرب خواف واقع است که جمعیت آن طبق سرشماری سال 1385 ، 7324 نفر اعلام شده است. سلامی در کتب تاریخ به نامهای متفاوتی ذکر شده است. سلومه /سلمه /سلوتک / ساومل / سلومد / سلومک / سلام / سلامت / سلامه / سلامی از جمله این نامهاست. سلامه در زمان های قدیم (از) بزرگترین شهرهای منطقه خواف بوده است. در برخی منابع مرکز ولایت خواف شهر سلامه ذکر شده است. مقدسی نوشته:خواف کوچک و مرکز مویز است، نام شهرش سلومک است. درخصوص وجه تسمیه نظرات مختلف وجود دارد: برخی می گویند چون سلامی در معرض عبور سیل قرار گرفته به آن سلومه(سیل آمد ) یعنی محل آمدن سیل گفته اند. برخی دیگر بر این باورند که در ازمنه  قدیم شهر سلامی و کوشک آن محل بار عام حاکمان زوزن و خواف بوده است که در اعیاد رسمی مانند عید قربان و عید فطر و عید نوروز کلیه رعایا میتوانستند در این محل به سلام (دیدار) ملک بیایند. کوشک و بند سلامی دو اثر معروف برجای مانده از گذشته در این شهر است.

خرگرد

 وجود دو مدرسه عظیم و کم نظیر در شهر باستانی «خرگرد»حاکی از اهمیت علمی و سیاسی این شهر در گذشته تاریخی ایران است.«مدرسه غیاثیه»از زمره عالی ترین مدارس دوره تیموری در کل استان خراسان است. این مدرسه از نظر معماری همتای مساجد معروف گوهرشاد در هرات و مشهد(821 ه.ق)است. دیگری«مدرسه نظامیه خردگرد»است که از بناهایی بود که خواجه نظام الملک طوسی وزیر ملک شاه سلجوقی به عنوان دار العلم و نمونه ای از دانشگاه های اسلامی در شهرهای بزرگی چون بغداد، بصره، مرو، بلخ، هرات، نیشابور و اصفهان تأسیس کرد.از مدرسه نظامیه علما و دانشمندان بسیاری برخاسته اند از جمله آنها مولانا عبد الرحمان جامی(817-898)است. خرگرد امروزی همانند دیگر مناطق خواف بسیار کوچک تر از سده های قبل است . بنابر آمارهای سال 1385 ،جمعیت خرگرد ، حدود 1400 نفر است. گفتنی است که خرگرد در  حدود 4 کیلومتری شرق خواف واقع است.

نشتیفان

 شهر نشتیفان در18 کیلومتری خواف واقع است. این شهر حدود هفت هزار نفر جمعیت دارد. این شهر یکی از مراکز عمده تولید نهال گل و گیاه در منطقه و حتی در سطح کشور می‌باشد. نشتیفان شهری است قدیمی که حداقل در شش قرن گذشته با همین نام خوانده می شده است.سمرقندی آورده است که«آل مظفر»یکی از سلسله پادشاهان و حکام ایرانی اهل نشتیفان بوده اندو شهر نشتیفان در اوایل قرن نهم هجری شناخته شده و معمور بوده است.در نشتیفان گیرایی بافت سنتی و قدیمی زندگی آنقدر قوی است که دیدار کننده خود را یکباره در حال و هوای چهار پنج قرن پیش می بیند، تراکم جمعیت، هیاکل عظیم آسیاهای بادی و لباس مردم-تن پوش های بلند قدیمی-و در و پیکر سالخورده کوچه ها و ضخامت دیوارها و بلندی باروها و عظمت مساجد به تو نهیب می زند که در شهری قدم گذاشته‌ای از تبار سمرقند و بلخ و هرات. آسیاب های بادی یا آسبادها، مشهورترین اثر تاریخی برجای مانده از گذشته در نشتیفان است.

قاسم آباد

 قاسم‌آباد شهری واقع در جلگه زوزن شهرستان خواف است. فاصله این شهر با مرکز شهرستان 60 کیلومتر و جمعیت آن طبق سرشمای سال 1385 ، 4163 نفر اعلام شده است. در پورتال استانداری خراسان رضوی، جمعیت جلگه زوزون که قاسم آباد تنها شهر آن است، 18809 نفر ذکر شده است.

مژن آباد

 یکی از مناطق تاریخی دیگر در شهرستان خواف، مژن‌آباد است که روزگار حالش بسیار متفاوت از گذشته درخشان آن است. مژن آباد در حدود 60 کیلومتری خواف واقع است و جمعیتی در حدود دو هزار نفر دارد. مژن آباد واژه تغییر یافته بیژن آباداست. مورخان می گویند این آبادی را مادر بیژن بنا نهاده است. منابع تاریخی از آن به نام مائیژناباد، مابیژناباد، مایزناباد،مانرناباد، مائیزناباد، مزن آباد ،برناباد و بیژن آباد نام برده اند. سیف هروی نیز در کتاب تاریخ نامه ی هرات چنین نوشته است.« به دلیل این که این روستا به دست مادر بیژن بنا نهاده شد به مابیژناباد نام گذاری شد.» راویان از زمانهای قدیم روایت می کنند که بیژن پیشدادی در زمان پادشاهی افراسیاب در سیستان که دختری داشت به نام منیژه که وی عاشقش شده بود وقول داده بود در صورت ازدواج با وی شهری بنا نماید با نام خودش که به نام منیژ ه آباد نامگذاری شد که بعد ها تغییر نام داده وامروزه به نام مژن آباد در آمده است. در طول تاریخ ، مژن آباد بزرگان زیادی را به عرصه علم و ادب ایران زمین تقدیم کرده است که از آن جمله اند: مولانانظام الدین مابیژن آبادی مشهور به پیر تسلیم ، خواجه محمد بن مظهر بن ظهیر الدین ، مولانا عماد الدین پسر نظام الدین از درباریان شاهرخ ، خواجه محمد مابیژنابادی از اجداد نظام الملک ، حکیم ناصر مابیژن آبادی از فلاسفه وشعرای ذواللسانین.

سیجاوند

 سیراوند که اکنون به آن«سیجاوند» نیز می گویند یکی از شهرهای باستانی ایران قدیم بوده است. به گونه ای که در معجم البلدان(623 ه.ق)ذکر شده است ولایت خواف را دارای دویست روستا و سه شهر به نامهای«سنجان»، «سیراوند» و«خرگرد» است. فرقه«سیسانیه» نیز بر این باور است که«به آفرید»از شهر«سیراوند»ادعای خود را مطرح نمود. در فاصله سه کیلومتری سیراوند شهر«سناجرد» وجود داشته و اکنون آثار اندکی از آن باقی است. جمعیت سیجاوند در حال حاضر حدود هزار نفر است.

لاج

 لاج یکی از شهرهای تاریخی ولایت خواف است که همپای «سیراوند»و «خرجرد»در کتب تاریخی به آن اشاره شده است. لاج از سال 1383 به علت توسعه فضای شهر خواف جزو این شهر محسوب می شود. جمعیت لاج بیش از سه هزار نفر اعلام شده است.

× انچه گفته شد تنها شمه ای از عظمت و تاریخ بلند این منطقه است. اما تاسف آور اینجاست که خواف با این پیشینه عظیم، امروز بسیار غریب واقع شده است . مردمان این خطه در  فقر و تنگدستی روزگار را سپری می کنند. تاسف آور اینجاست که حتی برای حفظ اندک سرمایه های معنوی برجای مانده از گذشته هم ، آنچنان که شایسته است ، اقدامی صورت نمی گیرد.

××این مطلب ترکیبی از اطلاعات شخصی و برگرفته از چند منبع مختلف است. بخشی از این مطلب که حاوی استنادات تاریخی ارزشمندی است از مقاله دکتر ابراهیمبای سلامی با عنوان"خواف و شهرهای آن" برگرفته شده است. دکتر غلامحیدر ابراهیمبای سلامی ، نماینده محترم مردم خواف و رشتخوار در مجالس ششم و هفتم بوده است .

/ 6 نظر / 8 بازدید
janmohammad

سلام ، درود برشما که به پیشینه تاریخی روستایمان مژن آباد که متاسفانه به دست فراموشی سپرده شده است ،پرداخته اید یک متن ادبی که ساخته خودم است راجع به مژن آباد بنام ((روستای من مژن آباد ))که در وبلاگهای دیگر شهرستان هم درج شده میتوانید شما هم در وبتون بذارید .با آرزوی موفقیت وسربلندی خواف وشما دوست عزیز

کریم پور

سلام. حضور سبز شما را به دنیای مجازی تبریک می گویم. امیدوارم مستدام باشید. آگاهی مبرم ترین نیازی است که هر کس باید برای رسیدن به آن تلاش کند تا بدان برسد و این مستلزم تبادل اندیشه ها ست. امیدوارم همه با تلاشی بی وقفه در جهت سوزاندن ریشه های جهل و غفلت تلاش نماییم . منتظر حضور و اعلام نظرتان هستم. در ضمن با کمال افتخار لینک شدید. همیشه خوش باشید و پایدار...

حسن

پروردگار هرکس از این مرز و بوم با هدف زنده نمودن نام کهن دیارمان در دنیای مجازی کلمه ای می نگارد او را در پیشبرد اهدافش مستدام بدار

احمد

زیبا بود--بهره بردیم--اگر سعی نماید کمی مطالبتون رو مصور کنید لذتش دوچندان خواهد شد---ممنون[گل]

خدایاری

واقعا ممنونم که وقت و حوصله گذاشتین واسه معرفی خواف

محمود محمدی مژن آبادی

از اینکه اطلاعاتی رو در باره روستای کهن مژن آباد در وبلاگتون نوشتید ازتون ممنونم.وبلاگتون رو لینک کردم.