درباره خواف (4) اماکن تاریخی

 باید اضافه کنم که سابقه تاریخی خواف به چند هزار سال پیش بر می گردد، اما هیچ اثر قابل توجهی از دوران قبل از اسلام در این شهرستان پابرحا نمانده است. شهرهای خواف جزو شهرهای سرزمین«پارت»محسوب می شدند و به حاکم ولایت خواف«کنارنگ»می گفته اند. برخی بر این باورند که«سوزیان»یا«سوزیا»از شهرهای شاهان اشکانی است که اکنون شهر «زوزن»نامیده می شود و ما بین هرات و نیشابور قرار گرفته و از هزاره های قبل از اسلام آباد بوده است. شهریار عدل رئیس کمیسیون علمی تدوین تاریخ آسیای میانه در سازمان یونسکو، قبلا به سه خشت خام بزرگ که در گوشه ای از ایوان بنای تاریخی زوزن به دست آمده بود و سه دلیل دیگر یعنی وجود آتشکده، سکه هایی که از ساسانیان در زوزن ضرب شده است و ظهور«به آفرید زوزنی» برای سابقه باستانی زوزن استناد کرده بود، در نظریه جدید خویش بر این باور است که نخستین آثار و شواهد مدنیت و شهرنشینی در نقاط خشک فلات ایران در«خواف»کشف شده است. این آثار مکشوفه با قدمت دو هزار و دویست ساله در تپه سپاه دشت«زوزن»و «بیاس آباد»مربوط به اواخر دوره هخامنشی و دوره های سلوکی و اشکانیان بوده است. وی می گوید:«تپه سیاه دشت زوزن مربوط به اواخر دوره هخامنشی و دوره ههای سلوکی و اشکانیان است که پنج متر ارتفاع حصار دارد و در وسعت حدود دو هکتار استقرار یافته است». او تأکید می کند که این آثار براساس انجام آزمایش های ترمولومیسانس در تهران و گرفتن عکس های هوایی و مطالعات زمینی به صورت غیر قابل انکار به اثبات رسیده است.از آنجا که شیوه استخراج آب در زمان هخامنشی به شیوه امروزی نبوده، افرادی که در این شهرها زندگی می کردند به دانش و آگاهی مربوط به استخراج آب از زیر زمین به سطح خاک دست یافته بودند.این روش استخراج آب بعدها «کاریز»و«قنات»نام گرفت، در تاریخ، پیشینه و ریشه قنات امروزی از منطقه دامغان است، ولی نمی توان اثری از قنات را در آن شهر دید.اما در منطقه خواف می توان آثار قنوات را به چشم دید و لمس کرد گرچه در تاریخ درج نشده است. برخی پژهشگران بر این عقیده اند که نام شهرهای ولایت خواف همچون سلومک(سلامه)، خواف، رشتخوار، زوزن، زاوه و سنگان ریشه در زبان و فرهنگ اوستایی، هخامشی و سلوکی دارد.در«خرگرد»تپه مرتفعی به نام«قلعه گبرها»شهرت دارد که به اعتباری این قلعه دژ نظامی زردشتی ها بوده که در مقابل مسلمانان پایداری کرده اند. زرشتتی گری بعد از حمله اعراب به ایران در ولایت خواف در ادوار مختلف تداوم یافت از جمله می توان به ظهور«به آفرید»(132 ه.ق)در خواف و مهاجرت زردشتیان خواف به هند و زندگی زردشت بهرام پژدو شاعر زردشتی قرن هفتم هجری در اوایل هجوم مغولان در خواف اشاره کرد. متاسفانه باید بگویم ، منطقه ای که روزگاری برای خود برو بیایی داشت و مرکز ثقل تعاملات و ارتباطات در خراسان بزرگ بود، سالهاست که گرد فراموشی بر چهره آن نشسته است. حتی برای حفظ اندک آثار باقی مانده از گذشته، چندان که باید تلاشی صورت نمی‌گیرد. آنچه خواهید خواند، گزارشی از مهمترین آثار و ابنیه تاریخی در خواف است که پابرجا مانده و در سالهای اخیر اندک مرمتی هم روی آنها صورت گرفته است.

 

 مزار خواجه یار

 

مزار خواجه یار در جنوب غربی و به فاصله500 متری از شهر خواف در دامنه کوه خواجه یار واقع شده است. مجموعه تاریخی فرهنگی خواجه یار مشتمل بر گورستانی منسوب به شهدای صدر اسلام ، بنای کوچک دو طبقه و آب انبار است. درمزار خواجه یار شواهدی از گذشته مشاهده نمی شود اما وسعت قبرستان و قطعات سنگ قبرهائی که بعضاُ متعلق به زمان صفوی می باشند نشان دهنده این واقعیت است که از دیرباز این محل مورد عنایت و توجه مردم بوده است. آب انبارهای خواجه یار نیز که قدیمی هستند از نظر سبک معماری قابل مقایسه با آثار معماری متعلق به زمان تیموریان و صفویه می باشند. برجستگیها و بقایای دیوارهائی در محل نیز حکایت از وجود تاسیساتی دیگر در گذشته داشته اندمزار خواجه یار در بلندترین نقطه دامنه کوه که مجموعه آثار خواجه یار در آن واقع شده قرار دارد و عبارتست از یک بنای کوشک ماننددو طبقه که اخیراً ساخته شده و 14/10 متر طول و 6/70 متر عرض دارد ، این بنا مشرف به محوطه ای محصور در دیوار خشکه چین سنگی است و سکوئی بلند به طول 8 و عرض 1 متر بروری پایه های آجری در میان محوطه واقع شده که در واقع محوطه خواجه یار می باشد ، بر اطراف مقبره خواجه یار از زمانهای دور اشخاصی را دفن کرده اند که اینک تبدیل به قبرستان شده. در ین محل دو آب انبار به فاصله کمی از یکدیگر و در فاصله حدود 100 متری مزار خواجه یار قرار دارد. یکی از آب انبارها که مخزن آن دارای پلان دایره و هشت متر قطر داشته است اینک ویران شده و بقایای دیوار آن بر جای مانده است ، دیوار آب انبارها تماماً از سنگ لاشه با ملاط گل آهک و بر روی آن با چهار لایه ساروج اندود گردیده است سقف آن گنبدی و آجری بوده است. ابعاد اجراهائی که سقف آب انبار با آن پوشش شده اند 5 ×24 ×24 سانتیمتر می باشد. آب انبار دیگری با پلان مستطیل و مجاور آب انبار مخروبه مدور ایجاد گردیده است که 13/40 متر طول و 7/10 متر عرض دارد ، در جلوی آن ایوانی به اطاق جناقی و دو در گاهی در طرفین احداث گردیده و از انتهای ایوان راهی با 6 پله عریض یه سطح آب می رسد چنین به نظر می رسد که مخزن و ایوان آب انبار دردو زمان ساخته شده باشد و مخزن بر ایوان تقدم دارد.

 

 کوشک سلامی

 

 یکی از آثار عمده تاریخی و دیدنی شهرستان خواف قصر بلقیس(کوشک سلامی) می باشد که در دهستان سلامی در 25 کیلومتری شمال خواف واقع شده است . این اثر یکی از آثار و بناهای باستانی است که حکایت از اهمیت و اقتدار سیاسی ،اجتماعی دیار خواف در گذشته داشته که امروزه ما را به سوی تاریخ کهن منطقه فرا خوانده و یاد روزگاران گذشته را در دل هر جوینده ای زنده و پویا مینماید. در باره تاریخ دقیق ساخت این بنا اطلاع سندی در دست نیست لیکن تا آنجا که مشخص است حدود 800 سال پیش ملک زوزن آنرا در سال 607 ه-ش تعمیر کرده است که اگر فرض کنیم قبل از تعمیر حداقل 100 سال براین بنا گذشته باشد می توان ساخت آنرا به ابنیه قرن ششم نسبت داد. تا پیش از سال 1326 ش این بنا در زیر تلی از خاک پنهان بوده تا اینکه خاکبرداری و تجدید بنای آن آغاز شد. کوشک مشتمل بر 3 طبقه بوده که فوقانی ترین اشکوبه آن بازسازی گردیده است. پس از آن محوطه سازی کوشک انجام شد. بنا بر شواهد طبقه دوم عمارت با وجود اتاق ها و فضاهای متعدد مکانی برای زندگی ساکنین در آن بوده و طرح چلیپایی دارد. بازپیرایی بنای مذبور با نمای آجری سبب گردیده این بنا ظاهر ابنیه دوره صفوی را پیدا کند.

 

 مسجد- مدرسه ملک زوزن

 

 یکی از بناهای رفیع و تاریخی خواف که در بستر وسیع دشت زوزن با قامتی استوار قد برافراشته و سپر باد و باران قرار گرفته است مسجد- مدرسه ملک زوزن می باشد . این بنا در 66 کیلومتری جنوب غربی خواف واقع است. مسجد زوزن تنها بنای آجری بر جای مانده از بقایای شهر تاریخی زوزن و یادمانی ارزشمند از شکوه و عظمت این منطقه است. نام بنا برگرفته از ملک معظم ابوبکر بن علی زوزنی ، بزرگترین حکمران این خطه است و دومین مسجد تاریخ دار دوره خوارزمشاهیان است که به استناد کتیبه موجود در سال 615 ه.ق و یک سال پس از آن در حال ساختمان بوده است. آنچه از معماری بنا باقی مانده دو ایوان کوچک و بزرگ مقابل هم در اضلاع شرقی غربی است که هسته بنای عظیمی بوده که به عنوان مسجد-مدرسه بنیان گردیده و به دلیل حملات سپاهیان مغول در 617 ه.ق کار بنای آن نیمه تمام رها شده است. نمای ایوان شرقی دارای کتیبه خط کوفی و تزیینات آجر کاری با تلفیقی از کاشی فیرزه ای رنگ مزین به نقوش هندسی و دو ستون نمای تزیینی است. نمای ایوان غربی نیز آراسته به محرابی ساده و عناصر تزیینی ارزشمند نظیر آجر کاری و تلفیق آن با کاشی کاری ، کتیبه های خط کوفی و نسخ، نقوش هندسی و گیاهی است. قامت استوار این بنا در دو ایوان رو در رو و با فاصله 45 متر از یکدگر واقع شده است سقف این ایوانها دستخوش حوادث طبیعی گردیده و دیواره های بجا مانده از آن حدود 20 متر ارتفاع دارد. عظمت و شکوه مسجد زوزن نه در این دشت خشک ، بلکه در سطح استان خراسان بی نظیر است. به حق هم در عظمت و قدمت این بنا و نوع معماری آن جذبه ای است که هر بیننده و اهل پژوهش و تحقیقی را به خود فرا خوانده ، تا بر پیکره پیر حوادث دیده اش نظاره کنند و بر هنر و ذوق و سلیقه سازندگانش آفرین گویند.

 

 آس بادهای نشتیفان

 

چشمگیر ترین تاسیسات سنتی در خواف آس بادهاست که با ابهتی تمام سینه سپر باد دارد. برخی تاریخچه آس بادها ر ابه 1300 سال پیش نسبت می دهند اما برخی دیگر اس بادها را محصول دوران صفوی می دانند. آس باد نمونه ای از آسیاب است که نیروی جنبشی خود را از راه باد می گیرد. آس یعنی نرم شدن دانه زیر سنگ. بدین ترتیب که دو سنگ گرد و مسطح بر هم نهاده سنگ زیرین در میان میلی آهنین وجز آن از سوراخ میان سنگ زیرین درگذشته و سنگ فوقانی به قوت دست آدمی یا ستور یا باد یا آب چرخد و حبوب و غیره را خرد و آرد سازد . نیروی رایگان وفراوان باد از نظر کمی می تواند تعداد زیادی دستگاه را باهم بچرخاند تا جایی که در روستای نشتیفان تا 16 آسیاب ردیف شده اند منطقه خواف که در مسیر بادهای 120 روزه سیستان قرار گرفته دارای آسیاب بادی های فراوانی است که پره های چوبی آن توسط بادهای مذکور بحرکت در آمده نیروی حاصل را به سنگ منتقل نموده به آرد کردن گندم ها می پردازند.

 

 مدرسه غیاثیه خرگرد

 

مدرسه غیاثیه در حاشیه جنوبی روستای خرگرد و در فاصله5 کیلومتری شرق خواف و در کنار جاده قرار دارد. زیبایی و استحکام بنا به گونه ای ا ست که قرنهای متمادی مرکز جنب و جوش تعلیم و تعلم بوده و بانی مدرسه غیاث الدین پیر احمد خوافی وزیر شاهرخ خان تیموری است . ساختمان مدرسه چهار ضلعی و دارای ایوان بزرگ با ارتفاع 11 متری می باشد. مدرسه به صورت دو طبقه ساخته شده و در هر طبقه 16 حجره برای زندگی طلاب بنا شده است. معماران مدرسه غیاثیه شیرازی بوده اند. غیاث الدین شیرازی و قوام الدین شیرازی هنرمندان چیره دستی بودند که آثار زیبایی دیگری هم به گنجینه هنر معماری به ایران پیشکش کرده اند و از آن جمله مساجد معروف به گوهر شاد در هرات و مشهد است. اهمیت هنری مدرسه به حدی است که محققان معروف غربی چون ساکلیس –هرتسلفد-گرابای و برنارداوکین در مورد آن به تحقیق پرداخته و از کتیبه های آن نسخه برداری کرده اند. نمای داخلی ایوانها مقرنسهای گچی و با کاشیهای معرق و مقرنس گچی تزیین یافته است. دو اطاق زاویه شمال شرقی و شمال غربی بزرگتر از سایر حجره ها و با سقفهای شبکه بندی شده بسیار زیبا به احتمال زیاد بعنوان مسجد مدرسه و مجالس وعظ و بحث استفاده می شده است. دو برج تزئینی در ضلع شمال احداث شده است که تزئینات سنگ مرمر وکاشی آن از بین رفته است. مدرسه غیاثیه را شاید بتوان نماینده کامل معماری دوره تیموری به شمار آورد که شاید به همین علت باشد که هر ساله از شهرهای مختلف جهان برای دیدن چنین نمای معماری کهن به این دیار می آیند و تاریخ دیرین علم وهنر خواف را بررسی می نمایند.

 

 مسجد جامع سنگان

 

 سنگان گالری هنرهای قرون وسطای اسلامی است. در این شهر دو مسجد مهم وجود دارد: «مسجد جامع قدیم سنگان»که به شکل ذوزنقه بنیان شده است یعنی پایه های ایوان هر چه به طرف زمین(کف)نزدیک می شود تنگ تر و بدعتی در«معماری ایوان»در کشورهای اسلامی است. تاریخ بنای این مسجد را به عهد سلجوقی(429-590 ه.ق)نسبت داده اند. از مسجد«گنبد سنگان»نیز می توان به عنوان یکی از زیباترین بناهای عصر سلجوقی یاد کرد. این مسجد مورد بازدید مستشرقانی چون دونالدویلر، (1316)کاپیتان کریستی و ریزی قرار گرفته و براساس کتیبه ای که باقی مانده در سال 535 ه.ق بنا شده است.

 

بند سلامی

 ازدیگر بنا های قدیمی خواف بند قدیمی و تاریخی سلامی است که در شش کیلومتری شمال شرقی سلامی و31 کیلومتری شهر خواف واقع است . دیواره این بند از سنگ و ساروج در دهانه ای به عرض بیش از 20 متر پرشده است . به استناد اصطخری و حمدا… مستوفی اولین بار ملک محمود سیستانی در زمان حکومت خود آنرا بازسازی نموده است و سپس در زمان خواجه نظام الملک خوافی در قرن نهم بازسازی شده است . این سازه هنوز منبع اصلی آب شرب و کشاورزی مردم این سرزمین است و از حداقل هفتصد سال گذشته مورد بهره برداری قرار می گیرد.بند سلامی از بناهای عظیم و باشکوه گذشته این دیار بوده که در سال 1316 ه-ش توسط مرحوم قریشی برای بار سوم تعمیر و بازسازی گردیده و از آن به بعد با درختکاری پایین دست سد و ایجاد فضای سبز و تفریحی ، یکی از مراکز عمده تفریحی به حساب می آید و در فصل بهار و تابستان ، روزانه پذیرای چندین خانواده می باشد.

 

آرامگاه حافظ ابرو

 

شهاب الدین عبدالله بن زین الدین لطف الله بن عبد الرشید ملقب به حافظ ابرو در زمره مشاهیر مورخان ایران در عصر تیموری بوده است. وی در جوانی به خدمت امیر تیمور راه یافت اما شهرت او در عصر سلطنت شاهرخ به اوج خود رسید. از وی تالیفات ارزشمندی چون زیده التواریخ ، جغرافیای تاریخ خراسان ، تاریخ ملوک کرت و ... بر جای مانده است. مزار وی داخل شهر خواف و در محوطه ای به وسعت 1/5 هکتار قرار دارد. اطراف تربتش با نیم دیواری کوتاه محصور شده است . در کنار این قسمت مسجدی شامل یک ایوان کوچک ، محراب و تزیینات آن دیده می شود. بنای مزبور منسوب به دوران قاجار است.

  

مزار و مسجد کبودان 

 

در چهار کیلومتری شمال شهر خواف و در سمت راست جاده ، آنجا که درختهای طاق فضای جنگل گونه ای به کویر داده است مزاری ومسجدی و حوض انباری در کنار هم قرار دارند که به مزار کبودان مشهور است. در این محل که در حال حاضر جز این سه اثر دیواری بر پا نیست، در سابق قصبه آبادی وجود داشته است که حافظ ابرو آن را به همین نام کبودان، از قراء مشهور ولایت خواف، بر شمرده است. مزار ظاهراً متعلق به سلطان محمود کبودانی از عرفای ولایت خواف است . بنا یکپارچه برآورده از آجر است. گنبدی بلند بر روی قبر بنا شده وچهار صفه با ضرب آجری فضای زیر گنبد را شکل داده است. صورت قبر به اندازه 1/5 متر ارتفاع گرفته و پهنای آن نیز 1/5 متر و طول قبر نزدیک به 6 متر ا ست . ایوان ورودی مقبره به ارتفاع 10 متر و عرض جبهه ورودی نیز به همین اندزه است. بعلاوه بیوتات متعددی در پیرامون مقبره وجود دارد که حاکی از آن است که در زمانهای پیش زایران و مسافران می توانسته اند در همین حجره ها اقامت کنند. در جبهه شرقی مقبره و چسبیده به بنای مقبره آثار ساختمان فروریخته ای هنوز وجود دارد که نشان می دهد این جا مسجدی بوده است بسیار زیبا که با راهروی باریک و ته پوش به داخل مقبره راه داشته است. مسجد سقف ندارد اما چهار زاویه اش سالم و گچ کاریهای آن پابرجاست. علت اینکه مقبره سرپا مانده و مسجد از هم پاشیده این است که دیوارهای اصلی مسجد از گل ساخته شده و فقط حواشی ونماها قائم به ستونهایی ازآجر است. در کنار مقبره و مسجد و با فاصله کمی در جنوب مقبره ساختمان انباری قدیمی به چشم می خورد که تبعیت آن از نوع معماری سرطاقها گواه وحدت معمار و همزمانی ساختمان آن با بقیه ساختمانهای این مجتمع است. ساختمان مسجد ومزار سلطان محمود کبودانی به اعتبار زیبایی و ظرافت و ویژگیهایی که در معماری آن مخلوط بوده ، همه ساله مورد بازدید جمع زیادی از هنردوستان قرار می گیرد.

با تشکر از دوست خوبم آقای حمید یاررودی به خاطر زحمتی که در ارسال عکس‌های این پست کشیدند.

/ 0 نظر / 8 بازدید